Pagine

sabato 3 aprile 2010

LA SVIZRA RUMANTSCHA - Written in "Rhaeto-Romanic," Latin-derived language spoken in the Grisons region of eastern Switzerland


GEOGRAFIA LINGUISTICA : Jean Baptiste Broillet-Casanova
IN MEMORIA DELLE RADICI MATERNE

La Svizra quadrilingua





La Svizra è sa constituida tras la voluntad da sias abitantas e da ses abitants da viver en cuminanza. L'element fundamental da l'identitad svizra n'è ni ina lingua naziunala cuminaivla ni ina tradiziun culturala u etnica omoge­na. L'identitad svizra sa basa anzi sin tschertas persvasiuns cuminaivlas da las differentas gruppas linguisticas e culturalas da quest pajais: il confess en in stadi federal, en la democrazia directa ed en la diversitad linguistica e culturala. Ils 26 chantuns e mezchantuns, che constitueschan la Confederaziun, èn fitg autonoms. 17 chantuns èn da lingua tudestga, 4 da lingua franzosa (Giura, Neuchâtel, Vad e Genevra) ed 1 da lingua taliana (Tessin). Dals auters 4 chantuns èn 3 bilings (Berna, Friburg e Vallais) ed 1 triling (Grischun). A las quatter linguas naziunalas svizras s'agiunschan las linguas dals lavurers esters e d'auters immigrants.


Il chantun Grischun triling







Il Grischun è l'unic chantun da la Svizra cun trais linguas uffizialas. Latiers vegnan las numerusas linguas dals turists, dals lavurers esters e dals immigrants. Quai dat in mosaic linguistic fitg cumplex. La Constituziun chantunala renconuscha dapi il 1880/92 il tudestg, il rumantsch ed il talian sco linguas uffizialas dal Chantun.
Ni la Constituziun chantunala ni in'autra lescha na circumscrivan però ils territoris linguistics. Quels èn il cuntrari il resultat da la pratica - savens fluctuanta - da las differentas vischnancas che determineschan autonomamain la lingua da scola e la lingua administrativa.

Rumantsch: Il territori tradiziunal dal rumantsch cumpiglia tschintg regiuns linguisticas. La Surselva furma il grond bloc al nordvest dal Grischun. Il Grischun central cumpiglia parts da la Tumleastga, da la Val Schons, dal Surmeir e da la Val d'Alvra. L'Engiadina e la Val Müstair furman il territori sidost da l'intschess rumantsch.
Talian: Las quatter vals meridiunalas dal Grischun, il Calanca, il Mesauc, la Bergiaglia ed il Puschlav èn da lingua taliana. Ellas èn orientadas per part culturalmain vers ils vischins meridiunals, il Tessin e l'Italia.
Tudestg: Il territori tudestg cumpiglia las autas valladas colonisadas dals Gualsers (Valragn, Val S.Pieder, Stussavgia, Avras, Scanvetg, Partenz e Tavau), l'exclava Sursaissa, la Val dal Rain Gri­schuna, la gronda part da la Tumleastga, parts da la Val Schons ed il Samignun (germanisà nà dal Tirol). En adina dapliras vischnancas dal territori rumantsch mida la maioritad linguistica dal rumantsch al tudestg.
Fin enturn il 1850 era il rumantsch la lingua maioritara en il Grischun. Sch'ins cumpareglia las cifras dal 1880 cun quellas dal 1980, dal 1990 e dal 2000 pon ins constatar ina progressiun constanta dal tudestg en cifras absolutas ed en cifras relativas. Il talian mussa ina progressiun irregulara en cifras absolutas (la dumonda suenter la meglra lingua tschentada dapi il 1990 para d'avair in effect pli restrictiv che la dumonda suenter la lingua materna). Il rumantsch finalmain ha diminuì massivamain da 40% il 1880 a 14,5% sco meglra lingua il 2000.

Il territori linguistic rumantsch

Fin a la Segunda guerra mundiala eran il puresser, il mastergn e l'industria las grondas pitgas da la ritga cultura rumantscha che ha furmà ed influenzà per gronda part er la lingua. Oz han ils secturs economics tradiziunals en la Rumantschia fatg plazza en blers lieus ad ina monocultura turistica. Il svilup economic ha sragischà ils Rumantschs er linguisticamain: la veglia lingua dals purs e mastergnants è daventada estra ad els ed il mund modern entra savens en vestgì tudestg u - novissimamain - er englais en las valladas rumantschas.
Las midadas economicas e socialas han in effect catastrofal sin la lingua rumantscha: la structura linguistica sa schlia, expressiuns estras infiltreschan il rumantsch, la cumpetenza linguistica dimi­nuescha ed indeblescha qua tras er la conscienza linguistica. Sper la regressiun permanenta dal territori rumantsch (vesair chap. «Situaziun actuala dal rumantsch», p.32) sa dissolvescha la lingua internamain, quai che paisa bler dapli che la diminuziun da pledaders, relevada statisticamain mintga diesch onns.


Nagin sentiment d'identitad rumantsch .

En la protecziun da las muntognas grischunas en pudì sa sviluppar tschintg idioms rumantschs. Las differenzas tranter quels èn per part talmain grondas che persunas da differentas regiuns ruman­tschas han savens fadia da communitgar ina cun l'autra en lur atgna lingua. I dovra ina tscherta disa per ch'in Engiadinais ed ina Sursilvana sa chapeschian vicendaivlamain, senza stuair far diever da la lingua tudestga (lingua franca), famigliara a domadus partenaris da discussiun. L'isolaziun dals idioms ed ils stgars contacts tranter ils Rumantschs da las differentas valladas han impedì fin oz il svilup d'in vair sentiment d'identitad rumantsch. Malgrà la communicaziun moderna èn las gruppas linguisticas restadas «estras» ina a l'autra. L'absenza d'ina identitad rumantscha sa mussa cun tutta clerezza, sch'i va per l'intermediaziun da projects surregiunals per promover la lingua sco p.ex. ina lingua da standard u ina gasetta dal di communabla. Ma gist tals projects faschessan urgentamain basegn: la gasetta dal di «La Quotidiana» (vesair p. 65) sco med per la lectura da mintga di (enconuschentamain la meglra promoziun da la lingua), la lingua da standard «rumantsch grischun» sco mediatura tranter las differentas regiuns linguisticas ed il mund modern, sco furnitura da novs pleds e novas noziuns.


Mintg'auter conjugal discurra ina lingua estra



Bunamain la mesadad da tut ils Rumantschs maridads han in partenari u ina partenaria che discurra ina lingua estra. E talas «lètgs maschadadas» èn pli e pli numerusas. En regiuns linguisticas anc intactas vegnan ils partenaris da lingua estra integrads, en regiuns turisticas ed industrialas funcziuna l'integraziun linguistica strusch pli. Er l'immigraziun per motivs professiunals ha in effect adina pli negativ sin il rumantsch, tant pli che nagin na vegn sfurzà da s'integrar linguisticamain en il Grischun rumantsch.


Exempels da texts


Sursilvan

L?uolp era puspei inagada fomentada. Cheu ha ella viu sin in pegn in tgaper che teneva in toc caschiel en siu bec. Quei gustass a mi, ha ella tertgau, ed ha clamau al tgaper: «Tgei bi che ti eis! Sche tiu cant ei aschi bials sco tia cumparsa, lu eis ti il pli bi utschi da tuts».

Sutsilvan

La gualp eara puspe egn?eada fumantada. Qua â ella vieu sen egn pegn egn corv ca taneva egn toc caschiel ainten sieus pecel. Quegl gustass a mei, â ella tartgieu, ed ha clamo agli corv: «Tge beal ca tei es! Scha tieus tgànt e aschi beal sco tia pareta, alura es tei igl ple beal utschi da tuts».

Surmiran

La golp era puspe eneda famantada. Co ò ella via sen en pegn en corv tgi tigniva en toc caschiel an sies pecal. Chegl am gustess, ò ella panso, ed ò clamo agl corv: «Tge bel tgi te ist! Schi ties cant è schi bel scu tia parentscha, alloura ist te igl pi bel utschel da tots».

Puter

La vuolp d?eira darcho üna vouta famanteda. Co ho?la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün töch chaschöl in sieu pical. Que am gustess, ho?la penso, ed ho clamo al corv: «Chel bel cha tü est! Scha tieu chaunt es uschè bel scu tia apparentscha, alura est tü il pü bel utschè da tuots».

Vallader

La vuolp d?eira darcheu üna jada fomantada. Qua ha?la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün toc chaschöl in seis pical. Quai am gustess, ha?la pensà, ed ha clomà al corv: «Che bel cha tü est! Scha teis chant es uschè bel sco tia apparentscha, lura est tü il plü bel utschè da tuots».

Rumantsch Grischun

La vulp era puspè ina giada fomentada. Qua ha ella vis sin in pign in corv che tegneva in toc chaschiel en ses pichel. Quai ma gustass, ha ella pensà, ed ha clamà al corv: «Tge bel che ti es! Sche tes chant è uschè bel sco tia parita, lur es ti il pli bel utschè da tuts».


Il territori rumantsch cumpiglia las regiuns al Rain Anteriur (Surselva), parts da las regiuns al Rain Posteriur (Sutselva), il Surses e la Val d'Alvra (Surmeir), l'Engiadin'Ota, l'Engiadina Bassa e la Val Müstair. Mintgina da questas regiuns posseda ses agen idiom. Ils tschintg idioms valan sco linguas da scrittira rumantschas. Quellas na pon dentant lunschora betg cumpigliar la multifariadad dals dialects locals che fan dal territori rumantsch in microcosmos irritant. Dapi il 1982 exista cun il rumantsch grischun ina lingua da scrittira surregiunala, declerada il 1996 uffiziala per l'adiever administrativ e giuridic chantunal e federal..
Dal puresser, dal mastergn e da l'industria al turissem

Nessun commento:

Posta un commento

Notizie Italy sull'Huffingtonpost